Kujdesi për të shkuarën, investim për të ardhmen 

 

Shtëpia e Mlikajve është një ndër monumentet më të rëndësishme të trashëgimisë kulturore në qytetin tonë. Ajo është shpallur monument kulture i kategorisë së parë. Kjo banesë u ndërtua në vitin 1910 dhe përfaqëson një model tipik të shtëpive qytetare me çardak  ,me stilin tradicional shqiptar.

Deri në vitin 1991, një pjesë e kësaj shtëpie përdorej si muze, ku vizitorët mund të njiheshin me mënyrën e jetesës dhe kulturën e kohës. Megjithatë, menjëherë pas vendosjes së pluralizmit dhe fillimit të tranzicionit politik, familja Mlikaj e ktheu shtëpinë në banesë dhe përfitoi pronësinë e plotë të saj.

Një nga elementët më të veçantë të kësaj shtëpie është çardaku, i cili ndërtohet zakonisht në fasadën kryesore. Ajo  ka qenë hapur dhe ka shërbyer si një ambient ndërlidhës për hapësirat  e tjera te baneses . ”Shtëpia e Mlikajve “i përket tipit me çardak, dhe ky element e bën atë të dallohet menjëherë për vizitorët dhe studiuesit e arkitekturës tradicionale dhe është shpallur  monument kulture i kategorisë së parë.

Sot, kjo banesë mbetet një dëshmi e gjallë e historisë, kulturës dhe mënyrës së jetesës së qytetarëve shqiptarë në fillim të shekullit XX. Ajo është  vlerësuar si pjesë e identitetit tonë kombëtar. Megjithatë, aktualisht kjo banesë përballet me sfida serioze që kërcënojnë integritetin e saj fizik.  Një pjesë e saj perdoret aktualisht si  banesë dhe gjatë rikonstruksionit e ka humbur identitetin e saj. Muret janë plasaritur, suvaja ka rënë dhe çatia është në rrezik shembjeje, duke e bërë të domosdoshme një ndërhyrje emergjente. Gjthashtu mbetjet urbane dhe tregu i rrobave të perdorura ne oborrin e shtëpisë  jane nje problem tjetër . Për të ruajtur këtë pasuri të çmuar të trashëgimisë sonë kulturore, është e nevojshme që institucionet përkatëse të marrin masa  për restaurimin dhe mirëmbajtjen e saj.Kalaja e qytetit është një prej monumenteve më të rëndësishme historike. Por sot, ajo mbetet jashtë itinerarit të shumicës së turistëve që vizitojnë zonën. Arsyeja? Një rrugë tepër e ngushtë për autobusët e mëdhenj që transportojnë vizitorët.

Përkundër potencialit të jashtëzakonshëm që ka për të ndikuar pozitivisht në zhvillimin ekonomik e kulturor të zonës, Kalaja vazhdon të mos shfrytëzohet në mënyrë të denjë përmes turizmit. Agjencitë turistike shpesh detyrohen ta shmangin këtë destinacion për shkak të infrastrukturës së papërshtatshme. Autobusët nuk mund të kalojnë në rrugicat e ngushta që të çojnë drejt hyrjes kryesore të kalasë, duke penguar kështu grupe të mëdha vizitorësh të eksplorojnë këtë pasuri historike. Zgjidhjet janë të mundshme – ndërtimi i një rruge alternative, përmirësimi i aksesit me mjete më të vogla, ose organizimi i transportit lokal me minibusë që përshtaten me rrugët ekzistuese. Megjithatë, mungesa e investimeve konkrete vazhdon ta lërë kalanë në harresë.

Zona arkeologjike e gurëve ilirë, një dëshmi e rrallë e jetës dhe qytetërimit paraardhës në trojet tona, është dëmtuar rëndë pas viteve 1990, kur u kthye në një zonë të banuar pa asnjë kontroll urbanistik apo mbrojtje institucionale.

Gurë me vlera të jashtëzakonshme historike, që dikur qëndronin si dëshmi të një qytetërimi të hershëm ilir, sot janë të rrethuar nga ndërtimet e pakontrolluara, ndërsa shumë prej tyre janë zhvendosur, dëmtuar apo zhdukur plotësisht. Aty ku dikur studiuesit vinin për të hulumtuar të kaluarën, sot mbizotërojnë ndërtesa pa leje, rrugë të improvizuara dhe mungesë totale e respektit për trashëgiminë kulturore.

Ky shkatërrim nuk ndodhi brenda natës. Me rënien e regjimit dhe mungesën e një vizioni të qartë për ruajtjen e vlerave kombëtare, zona e gurëve ilirë u injorua nga autoritetet për vite me radhë. Përfituesit ishin individë që ndërtuan mbi historinë, ndërsa humbësit ishim të gjithë ne – si qytetarë, si trashëgimtarë të një kulture të pasur dhe si një komb që përherë është krenuar për rrënjët e tij të lashta.

Arkeologët dhe specialistët kanë ngritur zërin herë pas here, por dëmet tashmë janë bërë të parikuperueshme në shumë pjesë të zonës. Mungesa e hartave të mirëfillta arkeologjike, mungesa e mbrojtjes ligjore efektive dhe neglizhenca institucionale kanë lejuar që kjo trashëgimi të fshihet pak nga pak nga realiteti ynë.

 

      Punoi : Melina Petani